Bà kể, “Hôm đó là ngày 14 tháng 5. Họ đưa mình tới đây vào ban đêm, bằng xe bus, chở thẳng từ phi trường.” Tôi hỏi, “Lúc đó Mẹ suy nghĩ gì?” “Mẹ vừa buồn vừa lo. Lo không biết rồi đây đời mình sẽ ra sao, cuộc sống sẽ như thế nào…” Chỉ vài tuần trước đó, gia đình chúng tôi còn ở Sài Gòn, vậy mà chỉ trong nháy mắt chúng tôi đã đặt chân lên đất Mỹ và được đưa vào một trại tị nạn. Không ai biết chuyện gì sẽ xảy ra, khi nào mới được “ra trại”, và nhất là làm sao để sống. Khi ấy không ai nghĩ rằng mình đang đại diện cho thế hệ người Việt đầu tiên đến Mỹ sau chiến tranh, là những người dù muốn dù không sẽ đặt những viên gạch đầu tiên, tạo nền móng cho cộng đồng người Việt hải ngoại lớn nhất trên quả địa cầu.

Những viên gạch mang ơn nước Mỹ tại Chaffee Crossing. (ianbui/TRẺ)

Một góc bảo tàng viện quân đội tại Chaffee Crossing. (ianbui/TRẺ)

Fort Chaffee còn nổi tiếng là nơi Elvis Presley đã “xuống tóc” trước khi gia nhập quân ngũ vào tháng 3 năm 1958. Building nơi ông hoàng của rock’n’roll cúp tóc đã được bảo tồn và ngày nay là một phần của bảo tàng viện Fort Chaffee. Hầu như ai đến thăm nơi này đều ghé ngồi vào chiếc ghế nơi sự kiện chấn động thế giới này xảy ra. Nhưng vào mùa Hè 1975, khi người Việt tị nạn đến đây thì có lẽ chẳng mấy ai trong số người đó biết về giai thoại kỳ thú này.

Chaffee Crossing Barber Shop and Military Museum. (ianbui/TRẺ)

Đối với người Việt lúc bấy giờ thì hình ảnh sâu đậm nhất được ghi vào ký ức là các dãy barrack dài như bất tận chứa đầy những người đồng hương cùng cảnh ngộ. Không có việc gì làm, chúng tôi thường hay ra ngồi trên bậc thềm ngắm người ta đi qua đi lại. Ngày ba buổi chúng tôi xếp hàng đi lấy đồ ăn tại các “mess hall” – còn là nơi tìm kiếm hoặc gặp gỡ người quen. Đó là lý do chúng tôi thường chịu khó mò tới những “mess hall” xa building mình ở. Và cũng nhờ vậy mà chị em chúng tôi mới gặp lại được mấy người bạn và… anh Tài Cón hàng xóm cạnh nhà!

Những dãy barracks còn sót lại, bong tróc theo thời gian. (ianbui/TRẺ)

Fort Chaffee ngày nay không còn là trại lính nữa. Tuy nhiên một phần của mảnh đất vẫn được giữ lại để phát triển thành một khu vực ăn uống và giải trí, được đặt tên là Chaffee Crossing. Hôm chúng tôi đến, bảo tàng viện vắng hoe không có một người. Khu vực dành cho sự kiện liên quan đến Việt Nam chỉ là một khuỷnh nhỏ chưa đầy 10 mét vuông, với lưa thưa vài ba hiện vật được tìm thấy sau khi trại đóng cửa hay được tặng cho Bảo àng Viện, trông thật khiêm tốn so với những khu vực khác, kể cả phần nói về đợt người tị nạn Cuba vào thập niên 1980.

Cụ bà Trinh Bùi, 94, tưởng nhớ những ngày ở trại Fort Chaffee. (ianbui/TRẺ

Nói chuyện với cô Jennifer, giám đốc của Chaffee Crossing Historic District, chúng tôi được cho biết họ đang cố gắng khuếch trương khu vực Việt Nam, và nếu thu thập được nhiều hiện vật hơn nữa thì họ sẽ lập ra một bảo tàng viện riêng cho người Việt tị nạn trên nước Mỹ. Tuy nhiên đây là một giấc mơ có lẽ khó biến thành hiện thực vì Fort Chaffee là một địa điểm quá xa xôi, ít ai lui tới và lại nằm trong một tiểu bang có quá ít người Việt cư ngụ – không như Nam Cali. Nhưng hy vọng bà con mình sẽ tiếp tục đóng góp hiện vật, hình ảnh hay chuyện kể để trung tâm có thể phát triển thêm lên.

Điện thoại công cộng của trại, được dùng để gọi cho thân nhân hay bạn bè ở xa bằng “collect calls”! (ianbui/TRẺ)

Dù gì đi nữa, Fort Chaffee sẽ luôn luôn là một chương quan trọng trong câu truyện về người Việt trên đất Mỹ. Từ những ngày ngơ ngác chân ướt chân ráo đầu tiên cho đến những thành tựu của thế hệ Việt-Mỹ thứ hai, thứ ba, Fort Chaffee đã đóng một vai trò chủ lực. Những câu chuyện tuy nho nhỏ như của Mẹ tôi rất đáng được kể lại cho con cháu chúng ta nghe, giúp chúng hiểu hơn để biết ơn những người đi trước lót đường, cũng như những công chức của chính phủ Mỹ đã tạo điều kiện và cơ hội cho người Việt tha hương qua chương trình Operation New Arrivals.

Chương trình về hành trình sang Mỹ của người Việt tại Fort Chaffee năm 1975, với cuốn phim của Natalie Vương và bài nói chuyện của Doug Nguyễn. (ianbui/TRẺ)

Bài viết Từ Sài Gòn đến Ft Chaffee đã được đăng trong TRE Magazine.

Nguồn ảnh: FIFA       

Ba tháng trước ngày mở màn, một Youtuber đã thẳng thừng tuyên bố Spain chắc chắn sẽ thắng. Anh ta đưa ra những bằng chứng chắc nịch, chứng minh cho mọi người thấy trong vòng ba năm nay đội tuyển Spain là đội banh hoàn hảo nhất trong bốn đội Top 4 của FIFA – ba đội kia là Anh, Pháp và Argentina. Anh ta mổ xẻ những thế mạnh và yếu của bốn đội và kết luận không ai có thể địch nổi Spain trong mùa World Cup này vì Spain đã hội đủ mọi yếu tố của một nhà quán quân, từ huấn luyện viên cho tới cầu thủ, và quan trọng hơn hết là tâm lý.

Nguồn ảnh: GOAL.COM

Trước tiên, bình luận gia này đưa ra một con số: 334. Ít ai để ý tới con số này, nhưng đây là số cầu thủ Spanish hiện đang chơi cho năm hiệp hội túc cầu lớn nhất Châu Âu – Premier League, La Liga, Bundesliga, Serie A & League 1. Đứng thứ nhì trong lĩnh vực này là Pháp, với chỉ … 72 cầu thủ! Điều này có nghĩa là HLV Luis de la Fuente có quá nhiều nhân tài để chọn ra 26 người cho đội tuyển quốc gia.

HLV Luis de la Fuente (giữa) và các nhà trợ lý. (MSN)

Song đây không phải là chuyện ngẫu nhiên hay may mắn, mà là kết quả của việc đầu tư vào một hệ thống đào tạo cầu thủ, và đặc biệt là huấn luyện viên, từ nhiều thập niên qua. Kể từ năm 2008, Luis Aragones đã vạch ra cho Spain con đường dẫn đến thành công, đó là phát triển một tư duy bóng đá toàn đội mà bất cứ huấn luyện viên nào cũng phải nắm vững để có thể truyền đạt cho cầu thủ mọi lứa tuổi, từ nhỏ đến lớn.

HLV Luis Aragone của Spain nâng cúp Eurocup 2008. (Bernat Armange/AP)

Tư duy này đặt trọng tâm vào việc mỗi cầu thủ đều phải biết đọc thế trận và tự xoay chuyển cùng đồng đội để mở đường thoát khi bị đối phương ép sân giành bóng. Người đá ở vị trí nào cũng có khả năng phòng thủ hay tấn công, tuỳ cơ ứng biến. Đỉnh điểm của nghệ thuật bóng đá này đã được phô diễn tuyệt vời trong trận chung kết với Argentina mới đây, khi Spain khuất phục Lionel Messi và đội đương kim vô địch một cách bình thản, cầm banh gần như từ đầu đến cuối. Thậm chí trong 90 phút đầu của trận, thủ môn Spain chẳng có việc gì để làm vì Argentina không sút được quả nào gần anh ta cả.

Đội tuyển Spain 2026 (FIFA)

Nhưng tư duy bóng đá không chưa đủ. Sau khi đoạt cúp WC 2010, Spain đã không sản xuất được một lứa cầu thủ mới để thay thế lớp đàn anh. Thêm vào đó, Spain phải trải qua một thời kỳ thiếu vắng một huấn luyện viên giỏi để dẫn dắt đội tuyển. Mười hai năm sau, Spain đã giải quyết được cả hai vấn đề đó. Thế nhưng tại World Cup 2022 ở Qatar, Spain lại bị chặn ở vòng loại bởi Morocco. Và Spain phát hiện ra rằng hệ thống bóng đá toàn đội của họ vẫn chưa có khả năng phá vỡ một hàng phòng ngự sâu và vững chắc như vậy, vì vẫn còn thiếu một cầu thủ có khả năng kiến tạo cơ hội khi đối phương án ngữ mọi ngõ ngách.

Morocco đánh bại Spain 0-0 (penalty) tại Qatar 2022. (Javier Soriano)

Nhưng đến mùa Eurocup 2024 thì tất cả mọi thứ đã đâu vào đó với sự xuất hiện của thiên tài Lamine Yamal. Khi ấy tuy mới 17 tuổi nhưng chàng teen này đã là một trụ cột chính trong đoàn quân chiến thắng, đưa đội Spain lên đài vinh quang tại Berlin. Spain bước vào World Cup 2026 với đầy đủ súng đạn trang bị tận răng, với lối binh pháp giữ bóng được hun đúc và tôi luyện qua nhiều thế hệ, biến toàn thể đội banh thành một giàn phòng ngự luân chuyển không ngừng. Chính vì vậy mà nhà bình luận viên trên kênh Youtube GOALATO đã đoán không sai, rằng Spain mới là đội sẽ chiến thắng.

Lamine Yamal (Florencia Tan Jun)

Như đã nói ở đầu bài, “Defense wins championships”. Spain 2026 là minh chứng rõ rệt nhất cho thuyết ấy, vì từ trận đầu tiên cho đến trận cuối cùng, Spain chỉ để lọt lưới duy nhất một bàn. Defense cứng cỡ đó mà không đoạt được cúp mới là chuyện lạ. Câu hỏi đặt ra là đội nào sẽ có khả năng phá vỡ thế trận ấy (và chặn được Lamine Yamal khi 23 tuổi) để giật chiếc cúp từ tay Spain tại World Cup 2030?!

Thủ môn Unai Simon của Spain trong trận chung kết WC 2026. (Juan Abromata)

Bài viết Spain đằng sau chiếc cúp đã được đăng trong TRE Magazine.

Điều kiện thứ nhất của FIFA là sân phải có ít nhất 80,000 chỗ ngồi. Sofi và AT&T không đáp ứng được yêu cầu này tuy cả hai có thể chứa hơn vậy nhiều cho các trận banh NFL Football của Mỹ. Nhưng khi phải sửa mặt sân theo kích thước chuẩn của FIFA (105m x 68m) thì số ghế tại hai nơi này giảm xuống chì còn độ 70,000. Metlife tuy có thể chứa gần 100,000 người cho các trận NFL, nhưng sau khi đổi thành sân đá banh thì chỉ còn khoảng 81,000 ghế. Nhưng bấy nhiêu cũng đủ để Metlife qua mặt hai sân kia.

Quốc kỳ của Spain và Argentina trên sân Metlife. (Julio Cortez/AP)

Yếu tố thứ nhì, và quan trọng hơn nữa là vị trí. New York nằm phía Đông nước Mỹ, rất tiện cho du khách đến từ Châu Âu hay Châu Phi. Thêm vào đó, vùng New York/New Jersey có tới 3 phi trường lớn là JFK, LaGuardia và Newark (NJ), dư sức đón khách đến từ khắp nơi. New York City còn là một thành phố đa ngôn ngữ, đa văn hoá, và có thể nói là đa dạng nhất thế giới. Người nước ngoài đến đây sẽ ít thấy bị lạc lõng hay trông giống như “du khách” hơn là ở Dallas hay L.A.

Trực thăng trên bầu trời New Jersey.(Andrew Harnik/AP)

Los Angeles tuy cũng là một thành phố đa văn hoá và đa dạng, nhưng nếu so với New York thì LA không bằng. Đã vậy nó còn nằm mãi tận bờ Tây nước Mỹ nên sẽ tốn nhiều giờ bay hơn cho mọi người. Chưa kể nạn kẹt xe kinh niên của LA và hệ thống giao thông công cộng không thuận tiện cho lắm. Trong khi đó thì ở New York City bạn không cần có xe mà vẫn có thể đi bất cứ nơi đâu bằng xe điện, xe lửa, xe bus và … taxi vàng (đang dần biến mất vì Uber)

Lượng khán giả “chật nhà” cho trận chung kết. (Pamela Smith/AP)

New York còn là địa điểm du lịch lý tưởng. Ai từng đến đây điều biết, nó có quá nhiều chỗ để thăm viếng. Empire State building, World Trade Center, Central Park… xem nhiêu đó thôi cũng hết ngày giờ. Về đêm thì khỏi phải nói. Time Square thì du khách nào cũng phải viếng ít nhất một vài lần. Thích xem ca nhạc kịch v.v. thì chỉ bước vài bước là tới Broadway. Cần ăn uống thì giờ nào, nơi nào cũng có tiệm mở cửa. Không những vậy, New York còn là nơi có nhiều loại ẩm thực nhất trên thế giới.

Màn diễn halftime show. (Eugene Gologursky)

New York City không chỉ là nơi hội tụ nhiều nền văn hoá mà còn là một trung tâm tài chánh lớn. Giá trị thương mại của giải bóng đá nói chung, và trận chung kết nói riêng, chắc chắn cũng là một yếu tố quyết định. Metlife Stadium không đơn thuần chỉ là một sân banh, nó nằm trong một hệ sinh thái lớn hơn bao gồm nhiều thứ – khách sạn, nhà hàng, giải trí, giao thông, truyền thông, đặc biệt là… shopping. Đến New York City mà không mua sắm thì đến làm gì!?

Ronaldinho (trái), Madonna, và Ronaldo trong một màn diễn giữa hai hiệp.(Julio Cortez/AP)

Về mặt kỹ thuật, sân Metlife đã phải sửa thành sân cỏ thật theo đúng tiêu chuẩn và kích thước của FIFA. Biến cỏ giả thành thật mất rất nhiều thời gian và tiền, con số ước tính cho sân Metlife là khoảng 2-3 triệu đô la. Đó là chưa kể tiền bảo trì sân trong suốt thời gian chuẩn bị và xuyên giải đấu. Để giữ cho cỏ thật tốt cho trận chung kết, FIFA đã không dùng đến sân Metlife trong vòng 2 tuần lễ trước đó. Nhưng đó cũng là lý do sân Dallas được trao đến 9 trận banh cả thảy.

Một màn diễn giữa hiệp. (Ashley Landis/AP)

World Cup 2026 đã khép lại. Khác với mùa 1994, lần này nước Mỹ đã cho thế giới thấy một bộ mặt bóng đá mới. Lượng người Mỹ đi coi hoặc dự các buổi xem công cộng hay theo dõi trên TV đã tăng lên thấy rõ. Giới trẻ ngày nay thích coi đá banh hơn ngày xưa, phần nhờ thế hệ “soccer mom” của những thập niên đầu thế kỷ 21. Kỹ thuật làm sân cỏ của Mỹ cũng đã đạt mức thượng thừa. Sẽ không có gì ngạc nhiên khi Mỹ đứng ra tổ chức World Cup lần nữa thì New York City vẫn sẽ được chọn cho trận chung kết. Nhưng biết đâu đến khi đó sẽ có một sân khác lớn hơn, đẹp hơn, cho một Lamine Yamal già dặn hơn?

Messi, 39 tuổi, rượt đuổi Lamine Yamal, 19, trong vô vọng. (Julio Cortez/AP)

Bài viết Metlife Stadium đã được đăng trong TRE Magazine.

Đội tuyển Na-Uy trong trang phục Viking, chuẩn bị cho chuyến “hải hành” sang Mỹ Châu tham dự World Cup 2026. (David Yarrow/X)       

Tên anh ta là Ole Frøystad, một giáo viên tiểu học tại Sunnmøre, nằm ở vùng biển phía Tây của Na-Uy. Theo lời kể của Ole, anh đã ấp ủ ý tưởng tạo ra một màn cổ động cho đội tuyển Na-Uy từ mười năm trước, khi thấy màn cổ vũ “Thunder Clap” (Sấm Vỗ) cho đội tuyển Iceland tại giải Euro 2016. Anh lấy nguồn cảm hứng từ một lời hiệu triệu cho đội chèo thuyền Rosenberg BK. Các cổ động viên này hay hô hào “Ro! Sen! Berg!” để phấn khích gà nhà. Khi nghe câu hô này, Ole kể rằng một tia sáng chợt loé ra trong đầu anh, và từ đó anh đã phát minh ra “Điệu chèo Viking” của mình.

Ole Froystad, biệt danh “Mr. Row Row”. (Instagram @mrrowrow)

Frøystad nói âm thanh của hàng ngàn người hô lên chữ “Ro!” khi ấy đã gây ấn tượng cực mạnh; nó ám ảnh anh qua nhiều năm. Đến khi Na-Uy đứng trước cơ hội có thể lọt vào World Cup 2026 — lần đầu tiên kể từ WC 1998, Ole nghĩ đã đến lúc đội tuyển quốc gia cần phải có một màn hô hiệu thật hay ho và hào hứng. Anh đặt ra bốn tiêu chí mà câu hô này phải đạt được: Dễ nhớ, dễ nói, dễ hô; chỉ có một từ duy nhất; cần có động tác đi kèm; phải gắn liền với văn hoá và lịch sử Na-Uy.

Đội tuyển Na-Uy sau trận thắng Brasil trên sân Metlife, New Jersey/New York. (FIFA)

Trong một khoảnh khắc mà Froystad gọi là “bóng đèn bật sáng trong đầu”, anh chợt phát hiện một sự trùng hợp thú vị: âm “Ro” trong “Rosenberg”, khi đứng một mình trong tiếng Na-Uy còn có nghĩa là “chèo” (tiếng Anh viết là “row”). Anh liền liên tưởng đến việc chèo thuyền, vốn là một phần văn hoá và văn minh của người Viking. Như ta biết, các sắc dân Scandinavian – ngày nay sinh sống tại ba quốc gia Bắc Âu là Na-Uy, Thuỵ-Điển và Đan-Mạch – khi xưa từng có các đoàn chiến thuyền và chiến binh Viking tinh nhuệ, chuyên đi đánh chiếm các xứ lân bang từ Anh sang Pháp.

Một đội chèo nghiệp dư ở Hy-Lạp thử nghiệm chèo thuyền Viking khổ nhỏ. (guideofgreece.com)

Froystad bắt đầu hợp tác với Torstein Hamran, người chuyên môn đánh trống cổ võ tại các trận bóng của đội Na-Uy. Họ thử nghiệm nhiều công thức khác nhau, nhưng cuối cùng cả hai đều đồng ý rằng chỉ một chữ “Ro” thôi là đủ và dễ hô nhất cho khán giả. Còn về động tác thì Froystad chế ra cái màn vừa ngồi vừa kéo tay đẩy chân giống như đang chèo. Anh nói nó giống như lúc người Viking neo thuyền lớn và chèo thuyền nhỏ để cập bờ. (Về điểm này thì các nhà chuyên môn cho rằng không chính xác lắm, nhưng… “who cares?!”)

Tiền đạo Erling Haaland (giữa) ăn mừng cùng đội tuyển sau một trận thắng. (FIFA)

Tuy mang sắc thái cổ truyền, nhưng thực chất Điệu chèo Viking là một nghi thức cổ vũ bóng đá hiện đại gồm các bước sau đây: cổ động viên ngồi xổm hay thành hàng; mô phỏng động tác vừa chèo bằng hai tay vừa hô “Ro! Ro! Ro!” theo nhịp trống — 1, 2 “Ro!”, 1, 2 “Ro!”; tốc độ và cường độ từ từ tăng, đến phút cao trào thì mọi người cùng đứng bật dậy vỗ tay ăn mừng. So với Thunder Clap của Iceland thì vũ điệu này rắc rối hơn chút đỉnh, song nó vẫn đơn giản đủ để đám đông có thể vận động đúng nhịp; đặc điểm nổi bật là nó vừa vui tai vừa đẹp mắt.

Cổ động viên Na-Uy chèo điệu Viking tại Times Square, New York. (BBC)

Kể từ năm 2025, đội tuyển Na-Uy đi đánh ở đâu cũng đều thấy Ole và Torstein mang màn trống chèo này ra dẫn dắt và dạy cho khán giả. Các cầu thủ Na-Uy thấy vậy cũng bắt chước làm theo, tạo nên một trào lưu được dân chúng hưởng ứng. Tận dụng sức mạnh của mạng xã hội, Điệu chèo Viking bắt đầu lan toả rộng khắp qua Tiktok, Instagram và X (Twitter). Không chỉ người dân thường mà đến cả các nhà chính trị gia, hoàng gia cũng tham gia vào phong trào này. Nên khi Na-Uy lọt vào World Cup 2026, Điệu chèo Viking nghiễm nhiên trở thành bài cổ vũ chính thức cho đội tuyển nước nhà.

Nghị viện Na-Uy diễn tập điệu chèo Viking trong mùa World Cup. (H.M. Larsen/AFP)

Tại World Cup 2026, những cầu thủ nổi tiếng của Na-Uy như Erling Haaland, Martin Ødergaard đã mang Điệu chèo Viking đến với khán giả năm châu. Sau mỗi trận banh họ đều mang trống ra đánh để cổ động viên của họ có dịp hoan hô đội nhà — dù thua hay thắng. Trông người lại ngẫm đến ta, không biết đến bao giờ người Việt mới kiến tạo được cho mình một nghi thức cổ vũ bóng đá độc đáo, đâu ra đó, đậm sắc thái Việt Nam mà không phải hổ thẹn với tiền nhân. Hay phải đợi đến lúc Việt Nam vào được World Cup chăng?!

Nhiếp ảnh gia David Yarrow chụp hình tiền đạo Erling Haaland trước khi lên đường sang Mỹ. (X/Twitter)

Bài viết Điệu chèo Viking đã được đăng trong TRE Magazine.

Đội tuyển Cape Verde, quốc gia nhỏ nhất vượt qua vòng bảng trong lịch sử World Cup. (Business Insider)       

Được gọi là Cape Verde trong tiếng Anh, đảo quốc này gồm có mười đảo núi lửa nằm từ khoảng 600 đến 850 cây số phía Tây của Cape Vert, điểm xa nhất ở hướng Tây trên đất liền của lục địa Phi Châu. Với số dân chỉ hơn nửa triệu, Cape Verde là quốc gia nhỏ nhất xưa nay vào được giải World Cup. So với Việt Nam, dân số cả trăm triệu người và cũng mê đá banh khủng khiếp, thì thành công của Cape Verde tại giải túc cầu quốc tế năm nay quá sức đáng nể và cũng đáng cho người Việt phải nhìn vào đó để tự soi và học hỏi.

Thủ môn Vinzinho của Cape Verde (trái) và thủ quân Lionel Messi của Argentina trên sân Miami ngày 4/7/2026. (Getty)

Quần đảo này ngày xưa không có con người sinh sống. Được khám phá bởi người Bồ-Đào-Nha vào thế kỷ thứ 15, nó được biến thành một trạm trung chuyển tiện lợi cho ngành hàng hải, đặc biệt cho kỹ nghệ buôn bán người nô lệ từ Tây Phi vào những thế kỷ 17-18, cũng như các loại hàng hoá đi và đến từ tân-thế-giới như vàng, ngà voi, vải vóc, rượu Rum v.v.

Quần đảo Cabo Verde trên bản đồ xưa (wikimedia)

Sang thế kỷ 19, khi ngành buôn người không còn mạnh như xưa nữa thì nền kinh tế của Cape Verde bắt đầu xuống dốc theo. Tuy nhiên, nhờ vị trí thuận lợi nên các thương thuyền vẫn tiếp tục dùng nơi này làm trạm chuyển tiếp, nhất là tại hải cảng Mindelo. Đến như nhà khoa học Charles Darwin cũng từng ghé qua đây trong chuyến hải hành của ông trên chiếc HMS Beagle vào năm 1832.

Hành trình của Charles Darwin năm 1832 (wikimedia)

Người Cape Verdean nói một thứ tiếng gọi là Kriolu (hay Crioulo) dựa theo tiếng Bồ nhưng pha thêm những tố chất đến từ Tây Phi. Tuy nhiên, tiếng Bồ vẫn là ngôn ngữ chính thức được dùng trong công sở, trường học, sổ sách v.v. Ngoài ra, người dân trên các đảo lại có thêm một số giọng và phương ngữ khác nhau, chẳng hạn như giọng Santiago, giọng San Vicente…

Praia, thủ đô của Cabo Verde, trên đảo Santiago (iStock)

Về mặt văn hoá, Cape Verde sản xuất khá nhiều nhà thơ. Nổi tiếng nhất phải nói đến Eugenio Tavares (1867-1930) được coi như thi sĩ quốc gia. Jorge Barbosa (1907-1989) đồng sáng lập viên của tập san Claridade, tạo ra phong trào văn chương hiện đại mang cùng tên (tương tợ như Tự Lực Văn Đoàn ở nước ta). Ovidio Martins (1928-1999), một tiếng nói quan trọng cho phong trào giành độc lập cho Cabo Verde.

Tượng nhà thơ và nhạc sĩ Eugene Tavares tại ngôi làng Nova Sintra trên đảo Brava, nơi ông sinh ra. (caboverdeamusica.online)

Như nhiều xứ thuộc địa khác trên thế giới, sau Đệ Nhị Thế Chiến người dân Cape Verdean cũng bắt đầu đòi hỏi quyền tự do, tự quyết và độc lập. Một số đứng ra thành lập tổ chức PAIGC nhắm vào việc giành độc lập, ban đầu bằng con đường phi bạo lực. Nhưng sau khi bị chính quyền đàn áp, họ chuyển sang dùng vũ lực. Đến năm 1975 thì hai bên giải hoà, và đảo quốc này chính thức trở thành Republic of Cabo Verde.

Tập san thơ văn Claridade số ra tháng 12/1949 (wikimedia)

Ngày nay, với thu nhập bình quân khoảng $4500 mỗi đầu người, Cape Verde nằm trong khối những quốc gia “đang phát triển”, tương tự như Việt Nam. Và với lượng người Cape Verdean sinh sống ở nước ngoài còn đông hơn ở trong nước, nền kinh tế của họ cũng nhận được khá nhiều ngoại tệ đến từ bên ngoài. Họ chỉ khác ta ở chỗ tuy ít dân nhưng đá banh giỏi hơn ta nhiều, không nhất thiết vì thể lực mà vì cầu thủ của họ được huấn luyện trong một môi trường tốt hơn. Nhờ vậy mới vào được World Cup và không thua trận nào tại vòng bảng!

Fan của đảo quốc tí hon tại World Cup đầu tiên của xứ họ. (Darren Fletcher)

Bài viết Cape Verde đã được đăng trong TRE Magazine.

Trước trận mở màn FIFA World Cup 2026 trên đất Mỹ tại sân Metlife, New Jersey. (Metlife Stadium photo)       

Song FIFA yêu cầu tất cả các trận đấu World Cup phải diễn ra trên mặt sân cỏ tự nhiên hoặc cỏ lai có thành phần tự nhiên. Vì thế, 8 sân vận động trong số 16 sân đã phải trải qua một cuộc “đại phẫu thuật” chưa từng có, đó là: Mercedes-Benz Stadium (Atlanta), AT&T Stadium (Dallas), SoFi Stadium (Los Angeles), NRG Stadium (Houston), Lumen Field (Seattle), BC Place (Vancouver), Gillette Stadium (Boston/Foxborough) và MetLife Stadium (New York/New Jersey). Cỏ tự nhiên giúp bóng lăn ổn định hơn, giảm nhiệt độ bề mặt vào mùa hè và mang lại cảm giác thi đấu gần với tiêu chuẩn bóng tròn truyền thống. Ngoài ra, nhiều cầu thủ chuyên nghiệp cho rằng cỏ tự nhiên an toàn hơn cho các khớp xương và dây chằng của họ.

Cầu thủ Curacao và Đức giành banh trên sân NRG, Houston. (Karen Warren/AP)

Mặt sân World Cup thực chất là một cấu trúc kỹ thuật nhiều lớp. Trên cùng là lớp cỏ tự nhiên đã được trồng và chăm sóc từ trước. Bên dưới là một lớp đất hoặc cát để giúp bộ rễ phát triển. Xen trong đó là hàng triệu sợi tổng hợp (synthetic fiber) được khâu trực tiếp vào nền cỏ. Các chuyên gia thường ví những sợi này giống như cốt thép trong bê tông, giúp mặt sân không bị bong tróc khi cầu thủ tăng tốc, xoay người, hoặc trượt bóng.

Sân Lumen Field, Seattle (Getty)

Không thể đơn giản cuộn vài lớp cỏ rồi đặt lên sân. Các kỹ sư phải tạo ra một hệ thống mặt sân hoàn chỉnh, hoạt động như một hệ sinh thái thu nhỏ. Hệ thống này bao gồm các lớp thoát nước, lớp cát chuyên dụng, hệ thống tưới tiêu, thông khí và các cảm biến theo dõi tình trạng của cỏ theo thời gian thực. Một số loại cỏ còn được trồng trên nền nhựa đặc biệt để bộ rễ không ăn sâu xuống đất. Điều này cho phép vận chuyển nguyên tấm mà không làm hư hại kết cấu của mặt cỏ.

Đội tuyển Mỹ mừng chiến thắng trên sân Sofi, Los Angeles. (Patrick Fallon/AFP)

Tiếp đó là các lớp thoát nước và thông khí. Ở một số sân, FIFA còn yêu cầu lắp đặt hệ thống hút chân không và thông gió dưới mặt sân nhằm kiểm soát độ ẩm và độ cứng của nền đất. Mục tiêu của FIFA là bảo đảm một đường chuyền bóng tại Vancouver có cảm giác tương tự như một đường chuyền tại Dallas hay New Jersey. Chi phí cho việc tạo ra và bảo quản sân “cỏ thật” có thể lên đến nhiều triệu đô-la, cao nhất là tại sân NRG ở Houston.

Mohamed Salah của Ai Cập sau cú sút vào khung thành New Zealand tại BC Place, Vancouver, Canada. (Alex Grimm/Getty)

Một trong những chi tiết thú vị nhất là phần lớn cỏ không được trồng trực tiếp trong sân vận động. Thay vào đó, các trang trại chuyên biệt đã dành từ 10 đến 18 tháng để nuôi dưỡng những thảm cỏ đạt tiêu chuẩn FIFA. Sau khi trưởng thành, cỏ được cắt thành từng mảng lớn, vận chuyển bằng hàng chục xe tải đông lạnh tới sân vận động và lắp ráp như những miếng ghép khổng lồ. Riêng tại MetLife Stadium, khoảng 20 xe tải chở cỏ từ tiểu bang North Carolina đã được huy động để hoàn thành việc lắp đặt.

Sân AT&T tại Dallas trong thời gian chuẩn bị cho World Cup 2026. (ESPN)

Các sân như Mercedes-Benz Stadium ở Atlanta, AT&T Stadium ở Arlington, NRG Stadium ở Houston, SoFi Stadium ở Los Angeles hay BC Place ở Vancouver đều có mái che hoặc lượng ánh sáng tự nhiên hạn chế. Trong điều kiện đó, cỏ rất khó phát triển bình thường. Giải pháp của FIFA là sử dụng những hệ thống đèn LED trồng cây khổng lồ. Tại sân Arlington, có tới 18 giàn đèn treo từ trần nhà có thể hạ xuống mặt sân khi không có trận đấu. Một số sân khác sử dụng từ 9 đến 12 hệ thống đèn di động cỡ lớn. Các kỹ sư thường xuyên đo cường độ ánh sáng, độ ẩm và nhiệt độ để bảo đảm mọi khu vực trên mặt sân phát triển đồng đều.

Các dàn đèn UV trên sân Mercedes-Benz, Atlanta. (Tyler Pilgrim/Scarves and Spikes)

Quá trình nghiên cứu và thử nghiệm mặt sân đã kéo dài gần một thập niên, với sự tham gia của các nhà khoa học từ Đại học Tennessee và Đại học Michigan State. Công việc nghiên cứu bắt đầu từ khoảng năm 2016 và tăng tốc mạnh trước World Cup 2026. Nhìn từ khán đài, người hâm mộ chỉ thấy một mặt sân xanh mướt. Nhưng bên dưới là hàng nghìn giờ nghiên cứu, hàng triệu đô-la đầu tư và một mạng lưới công nghệ phức tạp. World Cup 2026 không chỉ là giải đấu túc cầu lớn nhất từng được tổ chức mà còn là một trong những dự án kỹ thuật mặt sân tham vọng nhất lịch sử thể thao.

Sân cỏ tại Gillette Stadium, Boston, hồi tháng 3, 2026, sẵn sàng chờ đón giải Túc Cầu Quốc Tế 2026. (CBS Boston)

Bài viết Cỏ thật hay giả đã được đăng trong TRE Magazine.

Con phố chính của Japantown trong khu di tích lịch sử Chinatown của Walnut Grove. (IANBUI/TRẺ)       

Cộng đồng người Hoa tại Walnut Grove hình thành từ khoảng năm 1875. Họ gồm những cư dân đến từ hai vùng khác nhau của tỉnh Quảng Đông: huyện Hương Sơn (Heungshan) ở phía đông sông Châu Giang và vùng Tứ Ấp (Sze Yup), nằm ở phía tây sông Châu Giang. Các cư dân này nói hai thứ tiếng khác nên không dễ dàng giao tiếp với nhau; nhóm đến từ Hương Sơn đông gần gấp mười nhóm đến từ Tứ Ấp. Giống như nhiều cộng đồng người Hoa nhập cư khác tại Hoa Kỳ, người Hoa ở Walnut Grove đã thành lập các “Đường” (tong) để hỗ trợ và bảo vệ những người nhập cư mới đến. Hai “đường” này luôn cạnh tranh với nhau để giành ảnh hưởng trong khu phố Chinatown của Walnut Grove.

Cây cầu kéo (drawbridge) bắc qua sông Sacramento, đâm thẳng vào khu Chinatown nằm sát bờ. (IANBUI/TRẺ)

Đặc biệt quan trọng đối với các cộng đồng người Hoa dọc bờ sông Sacramento là Hội Bing Kong Tong Society (Bỉnh Công Đường) tại Walnut Grove, một chi hội của Bỉnh Công Đường San Francisco. Hội này quản lý quan hệ lao động, kiểm soát các hoạt động cờ bạc, cung cấp dịch vụ thư tín và ngân hàng, đồng thời giúp người lao động tìm việc làm. Hội cũng đảm nhận việc đưa hài cốt của người đã khuất về Trung Quốc để chôn cất, và hỗ trợ những người Hoa kiều muốn hồi hương.

Câu đối trước cửa Bỉnh Công Đường: “Bỉnh hành quán nhật nguyệt (phải) / Công đạo định càn khôn (trái)”. (IANBUI/TRẺ)

Trong những năm 1880 và 1890, các doanh nhân người Hoa tại Walnut Grove đã phát triển một trung tâm thương mại và sinh hoạt xã hội sầm uất phục vụ hàng trăm lao động nông nghiệp người Hoa, Nhật và Philippines làm việc khắp vùng đồng bằng châu thổ (Delta). Các cơ sở kinh doanh trong khu phố Chinatown bao gồm cửa hàng tạp hóa và hàng khô, nhà hàng, tiệm giặt ủi, cửa hàng giày dép, chợ cá và thịt, quán rượu, sòng bạc, nhà trọ, hiệu thuốc thảo dược, đền miếu và nhà tắm công cộng.

Miyazaki Bathhouse trong khu Japantown, hiện vẫn đang hoạt động. (IANBUI/TRẺ)

Năm 1915, một vụ hỏa hoạn lớn tại cả hai khu vực Hương Sơn (Heungshan) và Tứ Ấp (Sze Yup) đã thiêu rụi 80 tòa nhà trong khu vực rộng ba dãy phố. Sự kiện này đã làm thay đổi cơ cấu của cộng đồng người Hoa tại Walnut Grove. Một số doanh nhân người Hoa vốn xuất thân từ huyện Hương Sơn đã chuyển đến khu vực cách đó khoảng một dặm về phía bắc, góp phần thành lập thị trấn người Hoa tại Locke (Lạc Cư). Không lâu sau, hầu hết di dân gốc Hương Sơn ở Walnut Grove cũng dọn qua Locke; những người gốc Tứ Ấp thì ở lại Walnut Grove để tái thiết cộng đồng của mình.

The Pump House (phải), một trong những công trình kiến trúc Tân Phương (Modernist) còn sót lại sau vụ cháy. (IANBUI/TRẺ)

Ngoài ra, những người nhập cư Nhật Bản đang sinh sống trong khu Chinatown cũng đã tận dụng cơ hội này để xây dựng khu phố Nhật riêng của họ (Japantown) ở dãy phố nằm ngay phía bắc khu vực người Hoa. Trong những năm 1920, khu phố người Hoa (Chinatown) của Walnut Grove nổi tiếng là một nơi “hoàn toàn tự do” (wide open), với các hoạt động cờ bạc, thuốc phiện và nhà chứa, thu hút rất nhiều khách thập phương không phải người Hoa đến từ các thành phố lân cận. Cảnh trên bến dưới thuyền thuở ấy có lẽ nhộn nhịp không thua gì trong phim ảnh.

Chiếc xe kéo mang nhãn mác Japan Airlines tại phòng chưng bày hiện vật cổ. (IANBUI/TRẺ)

Năm 1937 một vụ hỏa hoạn khác xảy ra tại Chinatown, một lần nữa phá hủy phần lớn các tòa nhà trong khu vực rộng ba dãy phố. Việc tái thiết được bắt đầu ngay sau đó và hoàn thành vào đầu những năm 1940. Các tòa nhà mới được xây dựng bằng vật liệu vữa trát (stucco) thay vì gỗ và mang phong cách kiến trúc Art Moderne và Modernist Architecture đang thịnh hành thời bấy giờ. Nhiều cơ sở kinh doanh được xây dựng lại trên chính vị trí cũ. Trong số đó, tòa nhà của Hội quán Bỉnh Công Đường là một trong những công trình đầu tiên được tái thiết, góp phần quan trọng vào việc duy trì tính liên tục của đời sống xã hội người Mỹ gốc Hoa trong vùng Delta.

Đại lý xe hơi Morris, xây theo phong cách Art Deco. (IANBUI/TRẺ)

Ngày nay, Khu Di tích Lịch sử Người Hoa Walnut Grove còn lại 21 tòa nhà nguyên gốc. Trong số đó, 19 công trình có niên đại từ giai đoạn tái thiết Chinatown sau vụ cháy năm 1937. Một trong hai công trình sống sót qua vụ hỏa hoạn là quán cà phê và trạm dừng xe ngựa Ike’s Cafe/Stage Depot, được xây dựng vào năm 1916. Khi vụ cháy năm 1937 xảy ra, Ike Hanlon, chủ quán cà phê, đã chuyển toàn bộ đồ đạc ra khỏi tòa nhà và tháo dỡ hoàn toàn nhà hàng của mình. Sau khi đám cháy được dập tắt, ông đã lắp ráp và khôi phục lại quán cà phê tại đúng vị trí ban đầu của nó.

Ike’s Café ngày nay là tiệm cà-rem Gunther’s Ice Cream nổi tiếng quanh vùng. (IANBUI/TRẺ)

Bài viết Phố Tàu & Nhật Walnut Grove đã được đăng trong TRE Magazine.

Khu phố chính – Main Street, của làng Locke.      

Đầu thập kỷ 1860, chính quyền California ra lệnh cho đắp đê tại các vùng ven sông để chống ngập, khai khẩn đất đai để trồng trọt. Người Hoa được mướn để làm công việc nặng nhọc này với giá rẻ bèo, khoảng $1/ngày, trong điều kiện vô cùng khắc nghiệt đầy muỗi mòng và bệnh sốt rét. Qua vài thập niên, họ đã giúp tiểu bang Cali “tái chiếm” được gần 90,000 mẫu đất từ thiên nhiên cho các đại điền chủ người da trắng. Và như những người Hoa từng giúp xây đường hoả xa xuyên lục địa, những người lao động này cũng túm tụm lại với nhau, lập nên những khu phố Tàu để sinh hoạt riêng. Trong ảnh là ngôi nhà khi xưa từng là hội quán mang tên “Tổng hội công thương Toàn-Mỹ Tuấn-Anh / Chi nhánh Lạc-Cư”.

Phiên âm Hán-Việt: “toàn mỹ tuấn anh công thương tổng hội / lạc cư trấn phân hội” (IANBUI/TRẺ)

Năm 1883, một năm sau khi Quốc Hội ra đạo luật Chinese Exclusion Act hạn chế người Hoa nhập cư vào Mỹ, George Locke được tiểu bang Cali bán cho miếng đất lầy lội khoảng 500 mẫu này để khai khẩn, ông ta đặt tên cho nó là Lockeport. Lúc bấy giờ hầu hết số lao động người Hoa và Nhật đang sinh sống tại một ngôi làng gần đó tên là Walnut Grove. Vào năm 1915 một trận hoả hoạn lớn thiêu rụi gần hết khu phố Tàu-Nhật ở nơi đó khiến nhiều người Hoa bỏ Walnut Grove và di tản sang Lockeport, lúc ấy chưa có nhà cửa gì cả. Người Nhật thì không đi mà ở lại để gầy dựng lại khu phố của họ.

Một số dụng cụ xưa được trưng bày trong nhà bếp của Tổng Hội Công Thương, nay là viện bảo tàng. (IANBUI/TRẺ)

Ba căn nhà đầu tiên ở Lockeport được xây bởi ba doanh nhân người Hoa. Chan Tin Sin mở tiệm tạp hoá. Yuen Lai Sing mở sòng bạc. Owyang Ming Cheong xây nhà hàng và khách sạn Lokeport Hotel & Restaurant. Tiếp theo sau là những gia đình người Hoa đến từ Walnut Grove, cách đó chỉ một dặm. Lockeport dần dà biến thành một ngôi làng toàn người Hoa, hầu hết là di dân từ Trung Sơn, nói tiếng Quảng Đông. Lạ một điều là những người nói tiếng Đài Sơn thì ở lại Walnut Grove để gầy dựng lại phố Tàu ở đấy; rất có thể hai cộng đồng này khi còn sống chung không hạp nhau cho lắm.

Một trong những nhạc cụ cổ truyền từng được dùng trong các dịp lễ lạt. (IANBUI/TRẺ)

Tuy đa số cư dân của Lockeport (sau đổi tên thành Locke) sống bằng nghề trồng trọt, nhưng nhờ có nhiều sòng bài và nhà thổ, Lạc-Cư thu hút được khá nhiều khách “du lịch” đến từ các vùng lân cận. Thậm chí có một thời Locke còn mang biệt danh “Monte Carlo của Cali” mặc dù nó chỉ là một ngôi làng người Hoa nhỏ xíu, không có gì đáng kể so với Las Vegas. Song các sử gia kể rằng chính vì Lạc-Cư nằm lẩn khuất gần như ngoài vòng pháp luật nên nó lại được ưa chuộng bởi những người thích cảm giác phiêu lưu mạo hiểm, nhất là vào những năm 1930 khi nước Mỹ đang có luật Prohibition cấm bán bia rượu.

Một số hiện vật thời hoàng kim của “Lạc” Cư (IANBUI/TRẺ)

Hai năm trước khi Lạc-Cư ra đời, vào năm 1913 tiểu bang California ra đạo luật Alien Land Law, cấm không cho “người lạ” (tức người Hoa) sở hữu chủ đất đai. Vì thế cho nên những người Hoa tại đây chỉ có thể thuê đất để xây nhà, làm ruộng mướn, làm tá điền hay lao công mà thôi. Họ sống riêng biệt như thế trong cộng đồng của mình từ thế hệ này sang thế hệ khác. Mãi đến sau Đệ Nhị Thế Chiến, khi Quốc Hội bãi bỏ đạo luật liên bang Chinese Exclusion Act, người Hoa mới thực sự vươn lên và hoà nhập vào dòng kinh tế chủ mạch. Lạc-Cư cũng bắt đầu thay hình đổi dạng kể từ đấy.

Một con hẻm trong làng nhìn thẳng vào rạp hát, khi xưa từng là nơi thiên hạ đến coi ca múa đủ kiểu. (IANBUI/TRẺ)

Một khi tình trạng kỳ thị giảm bớt, người Hoa tại các làng quê như Locke bắt đầu cho con mình ra các thành phố lớn để tìm việc hoặc vào đại học. Dân số Lạc-Cư giảm dần và từ từ lão hoá. Một khi đã thành đạt, lứa trẻ không còn lý do gì để quay lại Locke để làm ruộng nữa. Ngày nay dân số của Locke chỉ còn khoảng 70 người, trong số đó chỉ có 3 người Hoa. Số còn lại là người da trắng, đa số là nghệ sĩ, hoạ sĩ, văn thi sĩ v.v. Có lẽ một phần vì Lạc-Cư mang một nét đẹp cũ kỹ độc đáo; phần nữa vì … nhà ở đây rẻ!

Tình trạng xuống cấp của nhà cửa tại Locke đang là một vấn đề khá nhức đầu cho chính quyền huyện Sacramento. (IANBUI/TRẺ)

Locke là một điểm du lịch ít ai biết tới vì nó nằm xa Old Sacramento, vốn từng là chốn đô hội của miền Viễn Tây một thời. Thế nhưng nó có một chỗ đứng riêng biệt trong dòng chảy của Cali nói riêng và của nước Mỹ nói chung. Cư dân tại đây, cũng như hậu duệ của xã Lạc-Cư ngày xưa, đang có những nỗ lực gìn giữ và bảo trì các căn nhà cổ để chúng có thể tiếp tục làm chứng nhân cho một giai đoạn lịch sử quan trọng. Trong ảnh là một khu vườn công cộng trồng các loại rau quả của người Tàu như bầu, bí, khổ qua v.v. do một bà cụ người Hoa khởi xướng từ nhiều thập niên trước. Tuy bà đã qua đời, nhưng dân Lạc-Cư ngày nay vẫn tiếp tục dưỡng trồng chúng, có lẽ không chỉ để làm cảnh mà còn để chia nhau ăn. Cổng vào “Chinese Demonstration Garden” của xã Lạc-Cư.

(IANBUI/TRẺ)

Bài viết Xã-Lạc-Cư đã được đăng trong TRE Magazine.

Cúp cho giải Pickleball for Youths 2026. (Tim Q. Tran)       

Pickleball là một môn thể thao như tennis, bóng bàn hay vũ cầu, hơn nữa nó còn là một dạng mạng xã hội nơi người ta có thể kết nối, làm quen và chia sẻ nhiều thứ ngoài những trận banh trên sân. Pickleball For Youths (viết tắt PB4Y) là một tổ chức thiện nguyện ra đời hồi năm ngoái với mục đích khuyến học cho trẻ em trong vùng Bắc Cali. Để làm được điều đó, PB4Y tổ chức những cuộc thi đấu (tournament) đi kèm với dạ tiệc gây quỹ. Hồi tháng Tư năm nay PB4Y vừa tổ chức giải đấu thứ nhì, và số người ghi danh tham dự đã tăng từ khoảng 70 người hồi năm trước lên đến gần 130 người kỳ này. Thật là một hiện tượng đáng khích lệ, nhất là cho một tổ chức non trẻ như PB4Y.

Nón của PB4Y bày bán tại đêm dạ tiệc gây quỹ. (Andy Dinh)

Theo lời anh Trí Nguyễn, chủ tịch của PB4Y, số doanh nghiệp bảo trợ cho chương trình năm nay đã tăng vọt lên đến 20 doanh nghiệp lớn nhỏ. Từ những công ty Mỹ lâu đời như New York Life, Loan Factory đến các tiệm quán Việt trong vùng. Điều này cho thấy cộng đồng địa phương rất tán thành việc dùng một trò chơi như pickleball để làm từ thiện. Chẳng hạn như nhà hàng Best Kitchen Karaoke (trong ảnh) đã cho PB4Y mượn chỗ để tổ chức buổi tiệc gây quỹ, nhờ vậy nên hội cũng tiết kiệm được một khoản chi phí.

Anh Trí Nguyễn chào mừng quan khách, cảm tạ các nhà bảo trợ. (Andy Dinh)

Số người dự dạ tiệc năm nay cũng cao gần gấp đôi năm ngoái, lên gần 200 người, ngồi chật kín nhà hàng. Không khí đêm ấy thật là ấm, vì phần lớn đều quen mặt nhau từ trước và ai cũng biết họ đến để “trước mua vui sau làm nghĩa.” Dù tiền bữa ăn đã tính trong lệ phí ghi danh, đa số còn mua vé số để giúp gây quỹ. Các phần quà dĩ nhiên do các nhà mạnh thường quân hay những doanh nghiệp trong vùng tặng. Tuy PB4Y chưa tổng kết được hết mọi chi thu, nhưng theo lời anh Trí Nguyễn thì tính đến nay hội đã gây được chừng $15K cho quỹ học bổng.

“Ở một nơi ai cũng quen nhau…” (Andy Dinh)

Một thay đổi lớn năm nay là giải đấu được tổ chức trong nhà, thay vì ngoài trời như năm ngoái. Lý do chính là vì dự báo thời tiết nói trời có thể sẽ mưa. Song nhờ vậy nên các trận banh có vẻ hào hứng hơn vì không bị ảnh hưởng bởi gió. Ai từng chơi pickleball ngoài trời đều biết cái cảm giác bất lực khi trái banh mình sửa soạn đánh bỗng chậm lại hay đổi hướng bất chợt khiến mình đánh hư, thậm chí đánh hụt cả banh. Hy vọng những giải đấu từ đây về sau đều chơi trong nhà như vầy, dù chi phí có thể cao hơn.

Khán giả chăm chú theo dõi một trận banh khá hồi hộp. (Tim Q. Tran)

Giải năm nay cũng được mở rộng ra và tăng thêm một cấp. Thay vì chỉ có Beginner (1) và Intermediate (2), năm nay còn có thêm cấp Advanced (3) – được định nghĩa là những ai có điểm trung bình từ 3.75 trở lên tính theo hệ thống DUPR (Dynamic Universal Pickleball Rating). Do đó số cúp phát thưởng năm nay cũng tăng lên tổng cộng 18 chiếc. Cũng cần nói thêm, giải banh này chỉ có đánh đôi, và các cặp ở cấp 1 và 2 đều được chọn một cách ngẫu nhiên bằng computer.

Chơi cho vui là chính, nhưng thắng cúp vẫn … vui hơn! (Andy Dinh)

Ngoài ra, giải cũng không phân chia người chơi theo lứa tuổi hay nam nữ. Do vậy nên trận banh nào ở cấp 1 & 2 cũng có ít nhiều yếu tố bất ngờ. Các cặp trong những trận banh ở vòng ngoài khi thì nam nữ lẫn lộn (mixed double), khi thì người lớn tuổi chơi chung với người trẻ. Chỉ khi đến vòng loại thì các cặp mới không thay đổi nữa. Thoạt nghe thì thấy có vẻ không công bằng, nhưng trong pickleball thì điểm trung bình DUPR mới là yếu tố quyết định chứ không phải tuổi tác hay giới tính.

“Đôi nữ” này chuẩn bị hơi kỹ! (Andy Dinh)

Ở Việt Nam ngày nay, pickleball tăng trưởng mạnh đến độ giải Pickleball World Cup III sẽ được tổ chức tại vận động trường Tiên Sơn ở Đà Nẵng (trong ảnh) vào tháng 8 năm nay. Khác với ở Mỹ, người chơi “pick” trong nước hầu hết là giới trẻ (từ 30 trở xuống). Thị trường “phụ kiện, y trang” cho pickleball do đó cũng lớn và mạnh không kém. Tuy nhiên, không biết hệ sinh thái pickleball trong nước có sản sinh ra những tổ chức từ thiện bất vụ lợi như PB4Y chưa. Nếu chưa thì hy vọng điều đó sẽ xảy ra trong một ngày không xa.

Sưu tầm trên Internet

Bài viết Pickleball for Youths 2.0 đã được đăng trong TRE Magazine.

Sân trước của De Young Museum, phía sau là toà tháp nhìn xuống thành phố San Francisco từ bốn phía. (IANBUI/TRẺ)       

Cuộc triển lãm “Monet và Venice”, hiện đang được trưng bày tại De Young Art Museim ở San Francisco, cho chúng ta thấy một Venice rất khác so với các hoạ sĩ khác trước ông. Lúc đầu hai vợ chồng Monet định ở Venice chỉ hai tuần, theo lời mời của một người bạn. Nhưng rốt cuộc họ đã ở lại đây ba tháng. Theo lời kể của Alice, Monet đã vẽ mỗi ngày từ sáng đến chiều. Ông chia ngày vẽ ra nhiều mảng, mỗi khoảng thời gian được ông dành riêng cho một bức tranh khác nhau, tại những địa điểm ông chọn dựa theo ánh sáng và màu sắc trong ngày của nơi đó. Lối làm việc này này hoàn toàn khác cách ông vẽ tranh xưa nay là chỉ trụ một chỗ để vẽ cho xong một bức tranh. Vì thế loạt tranh Venice của Monet mang một sắc thái độc đáo riêng biệt.

San Giorgio Maggiore, vẽ cảnh mặt trời lặn sau nhà thờ, là một trong những bức độc đáo nhất của cuộc triển lãm. (IANBUI/TRẺ)

Để giúp người xem thẩm thấu tường tận hơn, cuộc triển lãm đã đặt bộ tranh của Monet vào trong bối cảnh của Venice thời trước khi ông đến viếng, đặc biệt là những bức tranh của một số hoạ sĩ nổi tiếng đã từng vẽ (và vẽ rất nhiều) về thành phố trên nước này. Trong số đó có một loạt tranh vẽ theo dạng postcard để bán cho du khách vì vào thế kỷ 19 Venice là một trong những điểm du lịch thu hút giới nhà giàu đến từ Âu Châu, đặc biệt là Anh quốc. Những bức này được vẽ rất tỉ mỉ, và tuy chúng không thuộc loại tranh nghệ thuật nhưng vẫn cho chúng ta thấy được bộ mặt của Venice vào thời đó.

Một góc phòng được dành riêng cho các bức “postcards” của một hoạ sĩ Ý thời bấy giờ. (IANBUI/TRẺ)

Để chuẩn bị mắt nhìn cho người xem, trong phần thứ nhất chúng ta được giới thiệu một số tranh của Monet vẽ trước đó có liên quan đến sông nước. Chẳng hạn như toà nhà Nghị Viện Anh quốc bên cạnh dòng sông Thames ở London, hay cảnh sông Seine sau một trận bão tuyết với những tảng băng vỡ trôi lềnh bềnh. Trong hình là bức Thuyền Buồm Trên Sông Seine tại Petit-Genevilliers, Monet vẽ năm 1874, là năm phong trào Ấn Tượng (Impressionist) khởi phát với cuộc triển lãm đầu tiên tại Paris. Đây cũng là thời điểm Monet bắt đầu đem giá vẽ lên thuyền của mình để vẽ; tại Venice có nhiều bức ông cũng vẽ theo kiểu đó, tuy khó khăn hơn vì phải mướn gondola và người chèo khác cho mỗi lần vẽ. Sailboats on the Seine

(IANBUI/TRẺ)

Từ Monet của cuối thế kỷ 19, chúng ta bước sang phần thứ nhì là các bức tranh ông vẽ ở Venice. Nơi đây ta thấy có một sự chuyển biến rõ rệt trong cách ông sử dụng nét cọ và màu sắc. Không gian trở nên mờ hơn, như thể được bao trùm bởi một màn sương. Các công trình kiến trúc nhoè hơn, như muốn hoà nhập vào bóng của chúng trên mặt nước. Rất nhiều bức tạo cho ta cảm giác bồng bềnh giống như đang được ngồi trên chiếc gondola để ngắm cảnh quan qua cặp mắt của người nghệ sĩ. Về sau ta được biết lúc bấy giờ mắt Monet đang yếu dần. Rất có thể vì vậy ông nhìn mọi thứ cũng mờ hơn trước.

Palazzo Ducale (phải), trông như muốn nhào xuống mặt nước. (IANBUI/TRẺ)

Một yếu tố quan trọng không thể bỏ qua trong cuộc triển lãm này là phần thuyết minh, được trình bày rất rõ ràng và chi tiết. Nó giúp ta hiểu sâu hơn những gì nằm đằng sau các bức tranh, nhất là những bức Monet chỉ vẽ mỗi một cảnh nhưng biến nó thành nhiều bức khác nhau. Nếu chỉ nhìn thoáng một cách hời hợt, ta sẽ khó nhận ra những điểm khác biệt, hoặc hiểu tại sao ông đã làm vậy. Nhạc nền dùng cho phần thuyết minh, thuộc dòng nhạc Impressionist thời đó, càng giúp người xem hoà mình vào cái thế giới của Monet để cảm nhận ông một cách thấu đáo hơn.

Khách tham quan chăm chú lắng nghe phần audio thuyết minh. (IANBUI/TRẺ)

De Young Museum, nằm trong công viên Golden Gate Park, không chỉ là một nơi triển lãm tranh mà còn là một công trình kiến trúc hết sức độc đáo. Khi có những cuộc triển lãm lớn như Monet Và Venice, thiên hạ đi xem rất là đông, khó mà có thời gian và không gian để ta thưởng ngoạn các bức tranh hoặc nhìn kỹ những nét cọ của hoạ sĩ. Muốn được vậy, cách tốt nhất là đến vào buổi chiều, khoảng hai giờ đồng hồ trước khi đóng cửa. Lúc đó số người đi sẽ giảm đáng kể, ta tha hồ nhìn ngắm thoả thích.

Plaza Ducale, gồm bốn bức cùng một góc nhìn từ thềm nhà thờ San Giorgio Maggiore. (IANBUI/TRẺ)

Phần cuối của cuộc triển lãm cũng hay không kém, vì nó trưng bày một số tranh khổ lớn Monet vẽ đề tài Hoa Súng sau khi ông trở về từ Venice. Đúng như lời khuyên của Alice vợ ông, sau chuyến đi ấy, Monet đã thay đổi cách nhìn về ánh sáng và bóng in trên nước. Trong những bức này, nếu đến gần để nhìn kỹ, ta có thể nhận ra cách ông pha trộn màu rất khác những bức ở phần đầu triển lãm; nét cọ của ông cũng có vẻ sắc sảo và quyết liệt hơn. Vài năm sau chuyến đi, Monet đã có một cuộc triển lãm rất thành công với loạt tranh Venice và Hoa Súng của mình. Ông mất năm 1923.

Hoa Súng (1914-1917)

Bài viết Monet & Venice đã được đăng trong TRE Magazine.